Mannen leven gemiddeld vier jaar korter dan vrouwen. Onderzoekers worstelen al decennia met de vraag waarom, en een groeiend deel van het antwoord blijkt in je eigen cellen te zitten. Op een chromosoom dat alleen jij hebt. Het Y-chromosoom verdwijnt namelijk niet ineens, het brokkelt af. Bij ongeveer veertig procent van de mannen boven de zestig is het in een deel van de bloedcellen al weg. Bij negentigers is dat bijna zestig procent. En recent onderzoek begint pas serieus duidelijk te maken wat dat met je gezondheid doet.
Wat er in je cellen gebeurt naarmate je ouder wordt
Het fenomeen heet mozaïek-verlies van Y, in vakliteratuur ook bekend als mosaic loss of Y of LOY. Mozaïek omdat het niet om al je cellen tegelijk gaat. Sommige bloedcellen verliezen hun Y-chromosoom door een fout tijdens celdeling, andere niet. Het percentage cellen zonder Y groeit langzaam mee met de jaren. Tot 2023 wist niemand precies wat er allemaal op dat Y-chromosoom stond, maar het volledig uitlezen ervan leverde een verrassing op. Naast de verwachte zaadcel-genen staan er ook genen die als toezichthouders door je hele lichaam werken. Een aantal daarvan onderdrukt bovendien tumorgroei. Verlies van zo'n chromosoom is dus geen onschuldig boekhoudkundig dingetje.
Roken versnelt het sloopproces
Leeftijd is de grootste risicofactor en daar verander je weinig aan. Roken is de tweede en daar valt wel iets aan te doen. Onderzoek laat zien dat rokers significant meer cellen zonder Y-chromosoom hebben dan niet-rokers van dezelfde leeftijd. Gunstig is dat het effect deels omkeerbaar lijkt. Mannen die stoppen met roken zien het percentage cellen zonder Y na verloop van tijd weer richting dat van een niet-roker bewegen. Andere risicofactoren die opdoken zijn blootstelling aan luchtvervuiling en chronische stress, al is daar de bewijslast nog dunner. Hoe een gezonde levensstijl precies meeschuift in deze cijfers wordt nu pas in detail uitgezocht. Wel weten we dat een actieve oudere man biologisch ver voor kan lopen op een inactieve jongere, en LOY past precies in dat plaatje.
Je hart voelt het verlies als eerste
De duidelijkste link op dit moment is met je hart en je vaten. Een groot Duits bevolkingsonderzoek (DZHK) volgde mannen met en zonder LOY en zag bij de eersten een merkbaar hoger risico op hartfalen. Een muizenstudie ging een stap verder en toonde aan dat verlies van Y-chromosoom bij muizen actief leidt tot fibrose in het hartweefsel. Fibrose is in feite verlittekening, gezond hartspierweefsel wordt vervangen door stug bindweefsel waardoor de pomp minder krachtig wordt. Juist die fibrose maakt aannemelijk dat het verlies van je Y-chromosoom niet alleen meetelt als toevallige biomarker, maar als actieve factor in hartziekten. Als je knijpkracht nu al verraadt hoe je hart eraan toe is, komt LOY daar als een extra puzzelstuk bij.
Kanker en Alzheimer staan ook op de lijst
Naast je hart wijzen de onderzoeken een tweede en derde richting op. Mannen met hogere percentages LOY blijken vaker bepaalde kankertypen te krijgen, en wanneer ze kanker krijgen valt de prognose vaak slechter uit. Dat past logisch bij het feit dat het Y-chromosoom genen herbergt die tumorgroei normaal in toom houden. Ook is een verband gelegd met neurodegeneratieve ziekten, waaronder Alzheimer. De richting van die laatste relatie is nog niet rond, maar serieuze tijdschriften publiceren nu data die te consistent zijn om te negeren. Geen van deze associaties betekent dat LOY in zijn eentje de boosdoener is. Wel betekent het dat een man met flink Y-verlies een ander risicoprofiel heeft dan een man zonder. Net zoals een simpele prik het mannelijke kankerrisico fors omlaag kan brengen, gaan we dit soort verfijnde markers steeds vaker zien opduiken in regulier medisch onderzoek.
Een bestaand medicijn dat verrassend veel aandacht krijgt
Het meest praktische resultaat van dit onderzoek is dat een bestaand middel nieuwe aandacht krijgt, pirfenidon. Dat medicijn wordt al jaren voorgeschreven bij longfibrose en blijkt in proefdiermodellen ook de hartfibrose tegen te gaan die met LOY samenhangt. Onderzoekers schatten dat ongeveer veertig procent van de zeventigers met flink Y-verlies hier theoretisch baat bij zou kunnen hebben. Klinische trials voor exact deze toepassing lopen nu pas op gang. Geen wondermiddel dus, en zelf inzetten is geen optie zonder begeleiding van een specialist. Wel een aanwijzing dat het verlies straks niet alleen meetbaar maar ook beïnvloedbaar wordt.
Wat je morgen anders doet
Stoppen met roken is verreweg het concreetste dat je kunt doen, en dat geldt sowieso voor je hart, je longen en je kanslijst op kanker. Daarnaast horen alle bekende preventietips erbij, bewegen, gewicht binnen redelijke grenzen houden, slaap niet onderschatten. Het Y-chromosoom verdwijnt niet morgen op je vijfentwintigste, maar wat je vanaf nu doet bepaalt wel hoe snel die curve omhoog loopt vanaf je zestigste. Volgens onderzoekers is dit een van de belangrijkste verklaringen voor het levensverwachtingsgat tussen mannen en vrouwen. Reden te meer om gezond ouder worden niet pas op je vijftigste serieus te nemen.